صرف بود ، امّا توضيح اهميت فوق العاده و روشن كردن محتويات آن فقط از دانشورانى ذوفنون همانند فران ساخته بود كه همهء زندگى علمى خويش را در اين زمينه تمركز داده باشد . در واقع آخرين مرحلهء كوشش علمى وى با اين مؤلّفات ، كه آخرين صفحهء روشن در تاريخ نوشته‌هاى جغرافيايى عربى بود ، ارتباطى نزديك داشت . چنان كه دربارهء كشفيّات بزرگ رخ مىدهد ، اين كشف نيز دشواريهايى نه چندان كوچك داشت ، حتّى تعيين شخصيّت مؤلّف اوّل ، محتاج تحقيقات پيچيده و جالب بود و اين كار فقط با مقايسهء منابع پرتغالى و عربى و تركى با يكديگر انجام شد . اندكى پيش از اين ، رواياتى از بعضى مؤلّفان پرتغالى آورديم كه معلوم داشت چگونه واسكودوگاما از دماغهء اميدنيك به دور قسمت جنوبى افريقا دور زد و به روز پانزدهم مارس 1498 به ملندى ، در ساحل شرقى افريقا ، رسيد كه در عرض جغرافيايى سه درجه در جنوب خطّ استوا جاى دارد . 33 وى در اثناى ماهى كه آنجا گذرانيد با يك ناخداى مسلمان از مردم گجرات هند موسوم به معلّم كاناكا ، و در بعضى روايات كانا ، 34 آشنا شد كه راه هند را به دو نشان داد و كشتيها پرتغالى را به روز بيست و چهارم آوريل همان سال به بندر كاليكات 35 بر ساحل مالايا رسانيد . 36 كشف اين نامهاى پيچيده مدّتى وقت گرفت ، زيرا معلوم شد كه اين كلمات لقب احترامى است ، نه اسم شخص . فران معلوم داشته كه كلمه Malemo در زبان سواحلى رايج در آفريقاى شرقى تحريف شدهء « معلّم » عربى است . 37 اين كلمه جزو اصطلاحات دريانوردى درآمد و در نوشته‌هاى قديم ، عنوان كسى شد كه خبرهء علمى و عملى مسائل دريانوردى بود ( جمع آن معالمه ) و همين كلمه به شكل Malim به زبان مالايا راه يافت ، 38 در همهء اطراف اقيانوس هند رايج شد ، 38 و از همان دوران در لهجهء پرتغالى كه در آسيا به كار مىرود معمول شد . 40 كلمهء كاناكا در مالابار به كار مىرفت . 41 امّا در زبان تاميل ، به جاى كلمهء ganika سانسكريت ، به معنى حسابگر و منجّم ، استعمال مىشد . 42 و تا آغاز قرن شانزدهم مؤلّف پرتغالى ، دورات باربوطا ، از طبقهء كاناكاى مالابار كه كارشان منجّمى بوده سخن دارد و مىگويد كه پادشاهان بدون اطّلاع از نظر آنها كارى انجام نمىدادند و تاجران طالع تجارتها و سفرهاى خويش را از آنها مىپرسيدند . 43 امّا در متن مربوط به سفر واسكودوگاما ظاهرا معنى اين كلمه « خبره در امور دريانوردى و نجوم » است و اطمينان مىتوان داشت كه مطلقا اسم شخصى نيست ؛ ولى با مراجعه به يك مؤلّف عرب ، پرده از شخصيّت معلّم كاناكا برافتاده و معلوم شده كه وى يك دريانورد معروف عرب است . قطب الدّين نهروالى ( 1511 - 1582 / 917 - 990 ه . ) - كه دربارهء او به عنوان خبره محلات مكّه سخن داشته‌ايم و بعد از اين نيز به مناسبت مسافرتش به استانبول از او ذكرى خواهيم كرد ، و كتابهاى وى بتقريب پنجاه سال بعد از اين حادثهء بسيار مهم ، يعنى كشف راه هند